Szydłowiec jest małą miejscowością leżącą 32 km od Radomia w kierunku południowo-wschodnim. Miasto położone jest przy trasie krajowej nr 7, natomiast od najbliższej linii kolejowej (Warszawa - Kraków) oddalone jest o 5 km. Leży on na Wyżynie Szydłowieckiej, która jest przedłużeniem pasma Gór Świętokrzyskich (Kondracki, 1994). Położony jest na wysokości 228-213 m n. p. m. W Szydłowcu występują liczne surowce mineralne: przede wszystkim są to rudy żelaza i pokłady piaskowca, z których to miasto słynie.
     W XIX wieku zapotrzebowanie na kamień wzrosło, dlatego też w tych czasach powstało tam wiele kamieniołomów. Obecnie w okolicach Szydłowca znajdują się trzy nieczynne kamieniołomy, zwane "łomami" (Pikiel, na Polance i Podkowiński). Kamieniołomy te stały się obiektami chronionymi w 1996 r. Najbardziej znanym kamieniołomem jest "Pikiel", który znajduje się na obrzeżach miasta przy czerwonym pieszym szlaku turystycznym. Jest on częściowo wypełniony wodą a jego głębokość do lustra wody wynosi 8 m.
     Dzięki tym kamieniołomom możemy poznać budowę geologiczną terenów na których leży Szydłowiec, jak i sposoby wydobywania tegoż materiału budulcowego.
     Lasy występujące na południe od Szydłowca wchodzą w skład Obszaru Chronionego Krajobrazu "Lasy Przysusko-Szydłowieckie". Kompleksy leśne podkreślają walory przyrodnicze okolic miasta. Lesistość gminy przewyższa średnią krajową. Tutejsze lasy są pozostałością dawnej Puszczy Świętokrzyskiej. Osobliwościami wśród drzew są okazałe cisy. Na obszarze gminy skupia się występowanie m.in. jodły pospolitej, buka zwyczajnego, modrzewia polskiego oraz jaworu. Dominują jednak sosna i jodła. W południowej części gminy natrafimy także na roślinność szuwarowo-torfowiskową (składającą się także z gatunków chronionych). Roślinność ta, występuje w dorzeczach Oleśnicy i Korzeniówki. W południowo-zachodniej części gminy utworzono dwa rezerwaty "Cis A" i "Cis B" dla ochrony występujących tam w formie drzewiastej i krzaczastej cisów.
     Szydłowiec jest miejscowością, na której już od dawna rozwijało się osadnictwo (początki od XII wieku), pomimo iż leży on na terenach o słabej i średniej jakości gleb (Bujakowski, Figiel; 1995). Początki założenia miejskiego sięgają średniowiecza (prawa miejskie od około 1427 r.).
     Na miejscu dzisiejszego zamku stał wtedy drewniany gród, który był zbudowany na sztucznie usypanej wyspie. W tamtych czasach miejscowość ta należała do rodu Odrowążów. Pierwszymi z tegoż rodu, którzy przybrali nazwisko Szydłowieckich byli dwaj bracia Jakub i Stawko. Za ich czasów Szydłowiec stał się osadą targową, która była położona u zbiegu głównych traktów - do Opoczna, Skrzynna, Radomia, Iłży i Wąchocka (Piwek, 1996). Rynek był głównym ośrodkiem miejskim Szydłowca, na którym znajdował się plac targowy. W XV na północ od rynku wzniesiono murowany zamek. Pod koniec XV wieku w południowej części rynku wybudowano kościół parafialny. Rozkwit miasta nie tylko można zawdzięczać bogatym złożom piaskowca (dokumenty mówiące o tym są datowane już na 1427 rok) i rudy żelaza, ale także świetności rodu Szydłowieckich, którzy przyczynili się do rozbudowy miasta. Dzięki nim Szydłowiec uzyskał różne przywileje królewskie: między innymi zezwolenie na cotygodniowy targ piątkowy oraz na otwarcie w mieście składu żelaza. Wspomniany rozwój najbardziej widoczny jest w wiekach XVI-XVII i można ten okres uznać za apogeum świetności miasta. Ostatnimi z rodu Szydłowieckich byli Mikołaj (kasztelan sandomierski i podskarbi wielki koronny) i Krzysztof (kanclerz wielki koronny, wojewoda krakowski, kasztelan krakowski), po nich właścicielami Szydłowca stali się Radziwiłłowie. Starali się oni także o przywileje dla miasta, w tym zezwalające na kolejne targi. W II połowie XVI wieku zwiększa się napływ imigrantów do miasta (m.in. Szkoci, Włosi). Od XVII wieku pojawia się coraz więcej murowanych domów.
     Rozwój miasta zatrzymuje epidemia dżumy w l. 1652-53, kolejne klęski (jak np. "potop szwedzki") powoli skłaniają miasto ku upadkowi. Ostatnim właścicielem miasta zostaje Maciej Radziwiłł. Następnie Anna z Zamoyskich Sapieżyna, przekazuje w 1828 r. dobra szydłowieckie w ręce rządowe. Mieszkańcy biorą udział w walkach narodowowyzwoleńczych - w postaniu kościuszkowskim, a podczas powstania styczniowego walczą tu oddziały M. Langiewicza.
     Linia kolejowa położona w r. 1885 ożywia miasto, następuje dźwiganie się przemysłu (browarnictwo - do l. 50-tych XX w., garbarstwo, kamieniarstwo, przemysł metalowy) - wszak Szydłowiec od I połowy XIX wieku był ważnym ośrodkiem Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. W 1925 r. rozszerzają się granice administracyjne miasta (włączenie 4 wsi). W okresie międzywojennym kolejka wąskotorowa łączy Szydłowiec z zakładami w Chlewiskach i ze stacją kolejową. W okolicy Szydłowca działała liczna partyzantka w czasie II wojny światowej. Od 1998 roku jest stolicą powiatu.
     Jednym z najwartościowszych elementów Szydłowca jest jego układ urbanistryczny, pozwalający - co ważne dla dogłębniejszego poznania historii osadnictwa tego miasta - prześledzić topograficznie jego rozwój. Szydłowiec rozwijał się w kierunku północnym, wykształcając oryginalne rozplanowanie trzyrynkowe (Palacz, 1971). Poza głównym rynkiem, w XVI wieku powstały: Rynek Skałeczny (d. Żydowski) i Składowy. Oba miały charakter handlowy. W mieście można znaleźć jeszcze wiele domów XIX-wiecznych, w tym parterowe, tak charakterystyczne dla zabudowy małych miast i miasteczek.
     W Szydłowcu znajduje się wiele zabytków, najstarsze pochodzą z XV wieku. Jednym z najwspanialszych jest wczesnorenesansowy zamek zbudowany przez rodzinę Szydłowieckich. Położony jest on na wyspie, która jest otoczona zlewiskiem rzeki Korzeniówki oraz malowniczym Parkiem Radziwiłłów. Na początku składał się z tylko z dwóch murowanych budynków, domu mieszkalnego ulokowanemu na północnej części wyspy i wieży bramnej znajdującej się w zachodniej części zamku. Został on rozbudowany za czasów Mikołaja Szydłowieckiego. Dodano mu wschodnie skrzydło, przebudowano północną cześć i wieżę bramną oraz przeniesiono dziedziniec, który następnie został wyłożony brukiem (Piwek, 1996). Dzięki tym zmianom zamek stał się reprezentatywną budowlą Szydłowca. Kolejne zmiany dokonane w budowli zawdzięcza się już Radziwiłłom. Zamek posiada przepiękne renesansowe rzygacze, sklepienia kolebkowe i portal z herbami Radziwiłłów. Obecnie w Zamku mieści się Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych, w którym znajdują się bardzo rzadkie i od dawna już niespotykane instrumenty m.in. polifony, liry korbowe. Zbiory tegoż muzeum zaczęto gromadzić w 1968 roku, a samą placówkę otworzono w 1975 roku. Ogólnie znajduje się tu około 2000 eksponatów - 2/3 instrumentów ludowych zgromadzonych w polskich muzeach (Sadura, Wełna; 1996). W pomieszczeniach zamkowych mieszczą się także Szydłowiecki Ośrodek Kultury i biblioteka publiczna, a na dziedzińcu kawiarnia.
     Kolejnym wartym uwagi zabytkiem jest Kościół parafialny p.w. Św. Zygmunta. Został on wzniesiony pod koniec XV wieku i jest on wybudowany głównie z piaskowca płytowego. Był otynkowany i ozdobiony sgraffitem. Mieści się w południowej części rynku. Kościół ten zachował większość oryginalnych elementów pochodzących z XVI i XVII wieku. Są to: późnogotycki poliptyk w południowej kaplicy, który pełnił rolę mauzoleum Szydłowieckich, nagrobek Mikołaja Radziwiłła i jego żony oraz pozostałości kasetonowego stropu wczesnorenesansowego, który jest wypełniony malowanymi rozetami (Piwek, 1996). Na rynku znajduje się także późnorenesansowy ratusz, który jest z jednym najpiękniejszych tego typu zabytków w Polsce. Posiada on przepiękna, wysoka attykę, zegar słoneczny (umiejscowiony na wieży) oraz cztery malutkie wieżyczki, które nakryte są kopułami. W ratuszu mieści się siedziba władz i Straży Miejskiej, a w piwnicach ulokowana jest kawiarnia, która ma bardzo stylowe wnętrze. Na rynku, naprzeciwko wejścia do ratusza znajduje się pręgierz, który jest datowany na I poł. XVII wieku. Był on narzędziem służącym do wykonywania kar hańbiących. Wykonany został z miejscowego piaskowca. Natomiast między ratuszem a kościołem znajduje się wystawiony w 1923 r. pomnik Tadeusza Kościuszki.
     W Szydłowcu znajduje się także cmentarz żydowski. Jest on jednym z największych cmentarzy tego typu w Polsce (ponad 3100 nagrobków kamiennych). Kirkut utworzono po 1957 roku, gromadząc na nim XIX- i XX-wieczne nagrobki z trzech cmentarzy szydłowieckich ( Penkalla, 1995). Wśród nagrobków dominują macewy, a wśród nich nie sposób znaleźć dwóch tak samo skomponowanych, (jeśli chodzi o znajdujące się na nich wyobrażenia).
     Jak w każdym mieście, w Szydłowcu nie brak też pomników. Na cmentarzu parafial-nym (założony przed 1811 r.) znajduje się osobliwy nagrobek ks. Stanisława Straszaka (zm. 1833) z wkomponowaną kolumną manierystyczną (być może z zamku). Na całym cmentarzu nie brak ciekawych piaskowcowych nagrobków. Na nekropolii tej znajduje się też kwatera i pomnik ku czci poległych w wojnie obronnej 1939 r. Również znajdują się tu groby po-wstańców z 1863 r. Na terenie cmentarza żydowskiego znajduje się tablica upamiętniająca masowe rozstrzeliwania Żydów w czasie II wojny światowej. Przy ulicy Kościuszki natknie-my się na pomnik upamiętniający miejsca walk i straceń na ziemi szydłowieckiej, a na końcu tejże ulicy jest upamiętnione miejsce egzekucji 7 Polaków.
     Turystyka w Szydłowcu nie jest bardzo rozwinięta, pomimo malowniczych terenów, które otaczają to miasteczko. Przez Szydłowiec biegnie tylko jeden pieszy szlak turystyczny. Jest to szlak czerwony "Partyzancki" im. majora Henryka Dobrzańskiego "Hubala". Zaczyna się on na Cmentarzu Partyzanckim pod Skarbowa Górą i biegnie przez Szydłowiec aż do Radomska. Niestety okolice Szydłowca nie posiadają żadnego szlaku rowerowego pomimo dobrych dróg biegnących wśród lasów i łąk. Turystyka rowerowa może być tylko uprawniana po samodzielnie przygotowanych trasach. Szydłowiec może służyć jako dobra baza wypadowa na spacery po bliskich okolicach, z wykorzystaniem istniejącego szlaku turystycznego, lub nieznakowanymi trasami. Do dużych kompleksów leśnych nie jest daleko, także do zbiorników wodnych (zalany kamieniołom "Pikiel" czy zalew w Koszorowie). Jednak najciekawsze tereny rozciągają się na zachód, południowy-zachód i południe od Szydłowca. Występuje tam dużo lasów i urozmaicony teren.
     W Szydłowcu rozwinęła się infrastruktura turystyczna. Jest tu wiele kawiarni i barów. Otworzono także niedawno Szkolne Schronisko Młodzieżowe, w którym można przenocować za przystępną cenę. Choć zaglądają tu turyści to nie jest ich tłoczno.
     W Szydłowcu znajduje się zalew utworzony na Korzeniówce, niegdyś odpowiednio zagospodarowany, dziś niestety odstraszający głównie stertami śmieci które pokrywają jego brzegi.
     Szydłowiec został Stolicą Kulturalną Mazowsza 2005. W miejscowości odbywają się liczne imprezy kulturalne. Od prawie 35 lat odbywa się Szydłowiecka Wiosna Kulturalna, podczas której odbywa się wiele imprez przyciągających liczne grono słuchaczy. Między innymi: Noce Kupały, Zamkowe Spotkania Teatralne i Ogólnopolski Przegląd Kapel i Zespołów Ludowych Stylizowanych im. Jana Derlety.
     Oprócz tych imprez organizowane są koncerty muzyki rozrywkowej, jazzowej, jaki i przeróżne spektakle teatralne, które prezentowana są na dziedzicu zamku. W Szydłowcu także od dwóch lat odbywa się Ogólnopolski Festiwal Piosenki Żeglarskiej "FOSA". Festiwal ten, bowiem zamienia na kilka godzin miasteczko w rozśpiewany szantami ośrodek.
     Szydłowiec jest małym miasteczkiem położonym malowniczo nad rzeczką Korzeniówką. Pomimo iż posiada piękne zabytki nie jest zbyt często odwiedzanym przez turystów miastem. Jednakże może się to niebawem zmienić, m.in. dzięki dobrze zorganizowanej promocji miasta i regionu. Jest godne poznania ze względu nie tylko na swą bogatą historię, ale przede wszystkim na świadków tej historii - ciekawy kościół, piękny ratusz czy też nieliczny na ziemi radomskiej tak dobrze zachowany zamek.

Bibliografia:
1. Bujakowski W., Figiel M.; 1995 - Stań badań archeologicznych na ziemi Szydłowieckiej. [w:] Gulden Z.(red.), Wijaczka J.(red.) Studia z historii Szydłowca, Burmistrz miasta Szydłowca, Szydłowiec.
2. Kondracki J. 1994 - Geografia Polski - mezoregiony fizyczno-geograficzne. PWN, Warszawa.
3. Kowalski W., Urban J.; 2004 - Szydłowiec - miasto na kamieniu. Urząd Miejski w Szydłowcu, Szydłowiec.
4. Palacz T., Paprocka D.; 1971 - Szydłowiec. Muzeum Świętokrzyskie, Kielce.
5. Penkalla A.,1995 - Kirkut w Szydłowcu. [w:] Gulden Z.(red.), Wijaczka J.(red.) Studia z historii Szydłowca, Burmistrz miasta Szydłowca, Szydłowiec.
6. Piwek J., 1996 - Szydłowiec i dobra szydłowieckie w pierwszej połowie XIX wieku. Politechnika Świętokrzyska, Kielce.
7. Sadura M., Wełpa K.; 1996 - Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu. Szydłowiec.

do góry