Słowo "zakon" (łacińskie ordo) oznacza porządek, ład, określony system postępowania. Skrótem myślowym jest kojarzenie zwrotu "zakon" z grupą ludzi postępującą wedle ustalonego systemu działań. W tym wypadku najtrafniejszym określeniem byłoby "zgromadzenie zakonne". Prawo kanoniczne określa zakon jako "zrzeszenie osób, zatwierdzone przez kompetentną władzę kościelną, w którym członkowie według ustaw mu właściwych składają śluby publiczne, dozgonne lub czasowe, jednak po upływie ich terminu mające się odnawiać, i w ten sposób zdążają do ewangelicznej doskonałości" . Każdy zakon jako cel stawia sobie dążenie swoich członków do doskonałości, obok tego celu, którego można nazwać głównym, każdy zakon ma także swój własny cel specjalny.
     Zakony dzielą się na ścisłe i na kongregacje zakonne. Są zakony hierarchiczne i niehierarchiczne (posiadający pewną autonomię, np. opisywani w tejże pracy benedyktyni i cystersi). Ze względu na sposób zatwierdzenia dzielimy je na zakony na prawie papieskim (zatwierdzone przez Stolicę Apostolską, lub posiadające dekret pochwalny) oraz zgromadzenia na prawie diecezjalnym (zatwierdzone przez biskupa ordynariusza diecezji, takie zgromadzenie może później zostać przeniesione na prawo papieskie).
     Zakony prowadziły swą działalność w oparciu o zbiory przepisów i zasad życia, czyli tzw. reguły i konstytucje. Pierwszy reguły zakonne spisał św. Pachomiusz (292-346), a na jego podstawie powstawały kolejne: św. Bazylego z Cezarei, św. Augustyna z Tagasty i w końcu św. Benedykta z Nursji (żył w latach 480-547). Benedykt, zamierzał prowadzić życie pustelnicze, gdy jednak zaczęli garnąć do niego towarzysze, zorganizował ich życie wedle ułożonych przez siebie reguł. W kilkudziesięciu punktach zawarł on sposoby postępowania mnichów, niezbędne do uzyskania postępu duchowego: "Jeżeli zasady te będziemy nieustannie, we dnie i w nocy, wypełniać i jeżeli w dzień sądu zyskają one uznanie, wówczas otrzymamy od Pana nagrodę, którą On sam obiecał: Czego oko nie widziało, ani ucho nie słyszało... jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym, którzy Go miłują (1 Kor 2,9)". Poszukiwanie Boga przez modlitwę, pracę ręczną i naukę w braterskiej wspólnocie kierowanej przez opata - to główne założenia reguły. Reguła stworzona przez św. Benedykta odpowiadała ideałowi życia chrześcijańskiego. Stanowiła nie tylko podstawę normatywną, ale przede wszystkim źródło inspiracji religijnej, przenikniętej ewangeliczną prostotą o dużej sile przykładu. Klasztory benedyktyńskie były ważnym czynnikiem rozwoju ekonomicznego (przede wszystkim w dziedzinie wykorzystania ziemi). W burzliwych czasach oddziaływały również na stabilizację społeczną. Zasięg benedyktynów szybko się rozszerzał - ich pierwszą siedzibą było Subiaco we Włoszech (VI w.), następnie Monte Cassino, a po jego zniszczeniu - Rzym. Kolejne centra benedyktynów pojawiły się w Anglii, Germanii i Galii. W Polsce ich pierwszy klasztor powstaje za Kazimierza Odnowiciela w Tyńcu.
     Cystersi pojawili się na scenie religijnej w 1098 r. Wywodzili się z benedyktynów, i głównym celem założyciela zgromadzenia - Roberta z Molesmes (opat kluniacki w Cistercium - stąd "Cystersi") - było przywrócenie pierwotnych założeń reguły św. Benedykta. Bardzo szybko do nowego ruchu zakonnego dołączył się Bernard z Clairvaux, będący czołową postacią kościoła w XII w. Pod rządami Bernarda zakon wyrósł na potęgę i szybko rozprzestrzeniał się w zachodniej i środkowej Europie. W XIV wieku istniało już około 700 klasztorów. Jednakże w związku z rozluźnieniem dyscypliny i podziałem zakonu na mniejsze kongregacje, zaczął następować spadek liczebny ilości klasztorów. Żeńska gałąź tego klasztoru rozpoczęła swą działalność w 1132 r. W Tart we Francji. Do Polski cystersi przybyli w połowie XII wieku. Opat Stefan Harding promulgował pierwszy statut "Charta caritatis", w którym zawarto najdoskonalszą drogę świętej Reguły (rectissima via sanctae Regulae). Dokument został zaaprobowany przez papieża Kaliksta II w 1119 r. Plastycznym wyrazem surowości wspomnianej drogi jest budownictwo cysterskie - prostota linii, eliminacja elementów dekoracyjnych, brak dzwonnic, kwadratowy szpic apsydy. W końcu każdy element budowli cysterskiej był wyrazem konkretnych potrzeb, wypływających z obowiązków dewocyjnych, jak i wymogów gospodarczych.
     Typowe opactwo cysterskie było otoczone murem, wiodła do niego zazwyczaj jedna brama, przy której znajdowała się kaplica i hospicjum (był zakaz przebywania na terenie klasztoru osób świeckich). Istniały także rzadko używane wejścia boczne. Obok pomieszczeń mieszkalnych dla zakonników i konwersów (świeckiej służby) budowano budynki gospodarcze (stodoły, obory, młyny, itp.). Uzupełnienie stanowiły piękne ogrody i cmentarz grzebalny niedaleko kościoła (tylko dla zakonników).
     Początkowo cystersi osiedlali się w trudno dostępnych okolicach, nad rzekami, oddając się praktykom ascetycznym i rozszerzając uprawę roli. Ich przepisy wyznaczały pełen wyrzeczeń tryb życia. Z czasem obok zwykłych mnichów, wydzielono specjalną kategorię, rekrutującą się z niższych warstw społecznych, na którą przerzucono pracę fizyczną. W XII wieku cystersi byli najbardziej zaufaną kadrą walczącą o interesy papiestwa.
     W zakonach reguły benedyktyńskiej obowiązuje ślub "stabilitas loci", czyli stałości pobytu. Na czele klasztoru stał opat. Wynikiem tego było uzyskanie przez klasztory-opactwa pewnej autonomii. W X i XI w. zaczęły natomiast powstawać kongregacje (związki kilkukilkunastu opactw). W wyłonionym z benedyktynów zakonie cystersów obowiązywała większa zasada autonomiczności. Najsilniejsze były powiązania opactw filialnych z opactwem macierzystym. Opactwa polskie były filiami opactw francuskich (Marimond, Clairvaux) i niemieckiego (Altenberg). Klasztory o małej liczbie mnichów zarządzane były przez przeora (tak jak dziś Jędrzejów), podległego opatowi klasztoru macierzystego. Na czele kongregacji cysterskiej stoi generał.
     Opisywane zakony są zakonami cenobitycznymi, czyli takimi, które pełnią służbę w klasztorze, pod kierunkiem opata opierając się na regule zakonnej. Były jeszcze trzy typy zakonów: anachoreci, czyli pustelnicy (mogący w pojedynkę stawać do walki ze złem), sarabaici (kłamiący Bogu, żyjący na odludziach próbując uzyskać egoistyczne szczęście) i gyrovagi, czyli mnisi wędrowni (służą własnym zachciankom i rozkoszom).
     W Polsce ruch monastyczny jest nierozerwalnie związany z przyjęciem chrześcijaństwa przez Mieszka. Najprawdopodobniej benedyktynami byli pierwsi biskupi poznańscy. Benedyktynem był św. Wojciech, dzięki śmierci którego, możliwe było stworzenie polskiej prowincji kościelnej. Ufundowany przez Bolesława Chrobrego, pierwszy konwent zakonny wywodził się z kamedulskiego eremu we Włoszech. Osadzony on został prawdopodobnie w okolicach Międzyrzecza około 1004 r. Kamedułą był kolejny wysłany przez Polskę do Jaćwingów misjonarz - św. Bruno z Kwerfurtu.
     Za Kazimierza Odnowiciela (1034-58) po reakcji pogańskiej, ważną rolę w odnowieniu monarchii piastowskiej odegrali ponownie benedyktyni, których Bolesław Śmiały (1058-80) osadził w Tyńcu. Władca ten ufundował także opactwo w Mogilnie. Za panowania Bolesława III Krzywoustego (1102-38) powstawały kolejne opactwa - Sieciechów, Płock, Lubin i Święty Krzyż. Wielu biskupów jak i politycznych doradców książąt wywodziło się z kręgów benedyktyńskich. Dzięki kolejnemu wielkiemu zakonowi na ziemiach polskich - cystersom - na tereny naszego państwa dotarły nowe metody gospodarki rolnej, nowy styl architektoniczny (gotyk) oraz nowatorskie sposoby produkcji proprzemysłowej. Tym sposobem wywarli cystersi duży wpływ na system gospodarczy ówczesnego państwa polskiego.
     Od połowy XII wieku działalność w Polsce rozpoczęły też wspólnoty kanonickie, mające za swój cel pogłębianie życia religijnego w kraju. Poprzez klasztory docierały do Polski najnowsze osiągnięcia z dziedziny kultury i sztuki (budownictwo, rzeźba, sztuka użytkowa), pierwsze księgi. Od XIII w. na teren państwa zaczęły napływać kolejne zakony: dominikanie oraz franciszkanie - z tego okresu pozostały w naszej tradycji m.in. żywe szopki bożonarodzeniowe. W tym czasie pojawiać się zaczęły również zakony eremickie (augustianie i kartuzi).
     W niniejszej pracy skupię się na zakonach osiedlonych w XII i XIII wieku na terenie Ziemi Kieleckiej. Pisząc "teren Ziemi Kieleckiej" mam na myśli terytorium pokrywające się w przybliżeniu z granicami województwa kieleckiego w l. 1975-98. Od południa ogranicza go rzeka Nida, na północy - rzeka Kamienna. Wschodnie i zachodnie granice pokrywają się z granicami administracyjnymi wspomnianego województwa.
     Teren ten jest w części środkowej górzysty, najwyższe wzniesienia kumulują się w obrębie Pasma Łysogórskiego Gór świętokrzyskich (Łysiec, siedziba niegdyś benedyktyńska - 595 m n.p.m.). Na północ od tego terenu, wzniesienia pokryte dużymi połaciami lasów opadają w kierunku Kamiennej. Krajobraz Niecki Nidziańskiej, leżącej na południu tych ziem jest zróżnicowany, przypominający czasem stepowy, jednakże nie brak tu też lasów.
     Będące treścią tej pracy zakony wywodzą się z dwóch reguł. Z reguły św. Benedykta: benedyktyni (osiedli na Świętym Krzyżu) i cystersi (Jędrzejów - zw. wcześniej Brzeźnicą i Wąchock), a z reguły św. Augustyna - Zakon Sióstr Norbertanek (norbertanki, Busko). Cystersi łączą się z pierwszymi pomnikami gotyku w Polsce. Zakon norbertanek, był pierwszym żeńskim zakonem przybyłym do Polski. Wszystkie te klasztory znajdowały się na terenie szczególnej, na pierwszym miejscu za gnieźnieńską - diecezji krakowskiej. Jak pisał Długosz, słynie ona z katedry krakowskiej i jedenastu kolegiat, oraz sześćdziesięciu dwu klasztorów i zgromadzeń męskich i żeńskich. Grupuje na swym obszarze trzy męskie zakony benedyktyńskie (Tyniec, Św. Krzyż i Sieciechów), pięć cysterskich (Claratumba - zw. Mogiłą, Jędrzejów, Koprzywnica, Wąchock i Szczyrzyc), cztery męskie zakony premonstrateńskie (Brzesk, Sącz, Imbramowice, Krzyżanowice) i dwa żeńskie (Busko, Zwierzyniec), pięć zakonów paulinów (Kraków, Częstochowa, Pińczów, Beszowa, Sienno) oraz jedenaście franciszkańskich (m.in. w Korczynie) i kilkanaście innych.
     Święty Krzyż
     Już w czasach pogańskich ludzie zbierali się na modły na szczycie Łyśca, tak, że wystawienie tam murowanej świątyni pod wezwaniem Trójcy Świętej było kontynuacją funkcjonalności szczytu, jednakże już w innym wymiarze religijnym. Pierwszy kościół na Łyścu został zniszczony, zachowały się jedynie fundamenty.
     Data założenia klasztoru benedyktynów na górze nie jest znana. Pierwszą wzmiankę o klasztorze i kościele na Łysej Górze znajdujemy pod rokiem 1166. Wtedy Jan, arcybiskup gnieźnieński, i Gedko, biskup krakowski, znajdując się przy poświęceniu kościoła jędrzejowskiego, nadawali ze swojej szczodrobliwości dobra temu kościołowi, a pomiędzy świadkami wymieniony jest po księciu Mieszku i opacie tynieckim Kaźmirzu, "abbas de Calvomonte" bez żadnego imienia. Następną wzmiankę odnajdujemy w przywileju Leszka Białego. Książę pozwala tam Iwonowi biskupowi krakowskiemu łowić bobry na rzeczce Czarnej, a świadkiem na tym przywileju podpisany jest opat z Łysej góry Lutfryd (najwybitniejsza postać w dziejach regionu w XIII w.) . Kościół i klasztor już były sławne w r. 1259 (1260), kiedy Mongołowie najechali polskie ziemie. Był wówczas na Łysej Górze opatem Stanisław, złączony z więzami krwi z rodziną książęcą. Nawała mongolska, dostawszy się na szczyt góry, zamordowała jego i 32 zakonników.
     Klasztor był bezludny długo po tej klęsce i opuszczony; dopiero dzięki działaniom Bolesława Wstydliwego napłynęli na Łysą górę nowi zakonnicy, benedyktyni z Monte Cassino. Książe obdarzył klasztor łaskami, m.in. nadał klasztorowi na własność miasteczko Osiek. Książę łęczycko-sieradzki Leszek Czarny potwierdził przywileje dla Łysej Góry, i brał w opiekę poddanych klasztoru, uwalniając ich od wszelkich podatków, nawet od obowiązku odbudowywania zamków w Sandomierzu, Krakowie, Lublinie i Łukowie. W drugim najeździe mongolskim (1287 r.) klasztor ocalał.
     W tradycji benedyktyńskiej, którą utrwalono w dziele opata świętokrzyskiego Jana Katarzynki, "Powiest Rzeczy Istej" (I połowa XV w.) przypisuje się fundację klasztoru Bolesławowi Chrobremu w 1006 r. Datę tą powtarza Jan Długosz. Jednakże opat Maciej z Pyzdr umieścił notatkę na marginesie Rocznika Świętokrzyskiego, mówiącą, że klasztor założono w 1020 r. Uważa się jednakże, że klasztor założono w początku XII wieku, a jego fundatorem najprawdopodobniej był Bolesław Krzywousty. Tak wskazuje relacja biskupa Boguchwała, notującego w XIII wieku: "Tamże bowiem Bolesław opactwo zakonu św. Benedykta na Łysej Górze pobożnie ufundował na cześć Trójcy Przenajświętszej". Również w najstarszych pergaminowych dokumentach świętokrzyskich (1427 r.) znajduje się wzmianka o ufundowaniu klasztoru i kościoła przez księcia Bolesława i rycerza Wojsława (pojawia się on także w późniejszych dokumentach).
     Król Bolesław Krzywousty wzniósł na Łysej Górze jednonawowy kościół w stylu romańskim. Zachował się z tej świątyni jedynie fragment muru w północnej ścianie obecnego kościoła. W XVIII w., przy rozbiórce romańskiej świątyni, znaleziono w fundamentach brakteaty z napisem "BOLESLAUS".
     Nie ma pewności skąd przybyli benedyktyni na Łysiec. Opaci klasztoru spisujący jego monografie (Rufin, Kwiatkiewicz, Jabłoński) uparcie zostają przy opcji sprowadzenia zakonników z Włoch przez Bolesława Chrobrego. Istnieje również możliwość osiedlenia się na Łyścu niektórych benedyktynów obrządku słowiańskiego z klasztoru w Zozea. Jednak jest to mało prawdopodobna hipoteza, zakładająca nawracanie zakonników siłą na obrządek łaciński. Następną możliwością jest sprowadzenie zakonników przez Bolesława Krzywoustego z Węgier w 1113 r. Węgry posiadały wtedy o wiele więcej klasztorów. Przemawiają za tą możliwością także wzmianki w dokumentach świętokrzyskich, mówiące o synu węgierskiego króla Stefana I - Emeryku. Ostatnia hipoteza jest najbardziej prawdopodobna.
     Mało informacji zachowało się na temat pierwszych lat istnienia opactwa świętokrzyskiego. W kronikach znajdziemy tylko zapis o najeździe mongolskim w 1259 r. Klasztor w wyniku najazdu został obrabowany, spalony, część zakonników wymordowano. Ojciec Rufin w monografii klasztoru wspomina, że nie wszystkich wymordowano. Późniejsi kronikarze jednakże zawyżali liczbę wymordowanych, wskazując na wymordowanie wszystkich. Starając się uświetnić konwent świętokrzyski, rozpowszechniono stwierdzenie jakoby Bolesław Wstydliwy, po odbudowaniu klasztoru, sprowadził obsadę zakonników z samego Cluny. Takiej potrzeby jednakże nie było, gdyż skład osobowy klasztoru z powodzeniem mogli uzupełnić zakonnicy z Sieciechowa. Druga połowa XIII wieku była dla świętego Krzyża okresem spokoju, podczas którego nowy konwent znalazł czas na okrzepnięcie.
     W 1707 r. Opracowany został przez benedyktyna H. Johnstona pierwszy katalog opatów świętokrzyskich. Uzupełniony przez ks. J. Gackiego. Według tych danych opatami w XII-XIII wieku byli:
1. Sylwan - świadek przy poświęceniu i wyposażeniu klasztoru cysterskiego ok. 1166 r. W Jędrzejowie,
2. Milwan - wspomniany w dokumencie Kazimierza Sprawiedliwego w 1189 r.,
3. Symeon - świadek przy nadaniu Okaliny i Gojcowa klasztorowi w Sule-jowie - 1216 r.,
4. Lutfryd - zasiadał na wiecu, gdy Leszek Biały przyznawał bp. krakowskiemu prawo do łowienia bobrów na rzece Czarnej - do 1224 r.,
5. Bogusław - uczestnik synodu w Siewierzu - 1233 r.,
6. Stanisław - zamordowany przez wojsko mongolskie w 1260 r.,
7. Jakub - Bolesław Wstydliwy potwierdził mu przywileje i swobody nadane przez swych poprzedników - 1270 r.
8. Wojciech - 1270 r.
9. Racibor - dbający o dobro przywilejów - 1286-1319.
     Jędrzejów
     Kolejnym omówionym miejscem będzie położony nad Brzeźnicą i Jesionką - Jędrzejów, dawniej zwany Brzeźnicą. Cystersi do Polski przybyli jeszcze za życia św. Bernarda, w okresie panowania księcia Władysława II zw. Wygnańcem. Pierwszy klasztor założyli właśnie w obecnym Jędrzejowie, w 1140 r. W klasztorze jędrzejowskim przechowywano własnoręczny list św. Bernarda, tutaj także zakończył swój żywot Wincenty zw. Kadłubkiem (1223 r.). List św. Bernarda i rękopisy Kadłubka spłonęły w pożarze w 1800 r. Jak pisze Zygmunt Gloger, wielki wpływ cywilizacyjny tego zakonu w Polsce polegał nie tyle na jego działalności gospodarczej, ile na pracowitym zagospodarowaniu ziemi i zasiedlaniu pustych przestrzeni kolonistami. Rozprzestrzenianie się cystersów na ziemi polskiej zakończyło się około 1280 r.
     Na zalesionym płaskowyżu nad Brzeźnicą ród Jaksów-Gryfitów wzniósł kościół rodowy pod wezwaniem św. Wojciecha, a obok - rezydencję. Być może była to siedziba kanonika krakowskiego Janika Jaksy, który ze swym bratem Klemensem z Klimontowa, ufundował pierwszy klasztor cystersów na ziemiach polskich. Oddali oni na budowę swoją rodową rezydencję. Po uzyskaniu aprobaty Kapituły Generalnej Cystersów zaczęto budować klasztor. Teren spełniał surowe założenia zakonu - niezamieszkały, otoczony lasami, bagnisty teren. Dla ludności cywilnej utworzono osadę (później otrzymała ona prawa miejskie) Jędrzejów. Związane było to najprawdopodobniej z patronem Wschodu - św. Andrzejem. To jemu właśnie cystersi poddali dzieło misji na Rusi. Fundator - Jan Gryfita, uposażył klasztor częścią swego majątku. W l. 1153-68 klasztor przyjmuje nową nazwę - Andrzejów (Jędrzejów) w miejsce nazwy Brzeźnica.
     Należy zaznaczyć, że wszystkie małopolskie fundacje cysterskie w XII wieku miały jeden specyficzny cel. Miały być to placówki misyjne mające rozwijać swą działalność na obszarze Rusi. Akcja ta, przewidywała pozyskanie tych ziem dla chrześcijaństwa. Mając to na względzie zdarzały się przypadki sytuowania klasztorów na terenach nie do końca spełniających wymogi Kapituły Generalnej Cystersów [22].
     Mikołaj, pierwszy przełożony, założyciel i organizator zakonu, zawiązał na ziemi polskiej stosunki z kulturą francuską. Rozpoczął budowę prowizorycznych budynków klasztornych i rozbudowę kościoła. W 1149 r. Podniesiono klasztor do rangi opactwa. Książę Bolesław Kędzierzawy nadaje klasztorowi w tymże roku akt fundacyjny. Pierwszym opatem z elekcji zostaje Weryk, Francuz z Merimond. W roku 1166 kończy się budowa pierwszego zakonnego kościoła, na uroczystość konsekracji przybywają liczni możni. Opactwo zostaje obdarzone nowymi nadaniami. W II poł. XII wieku rozpoczynają cystersi eksploatację okolicznych wapieni. Na utrzymanie klasztoru zostają przekazane dziesięciny ze wszystkich podległych mu wsi, koryto solne w Wieliczce i 13 wozów soli ruskiej z cła w Sandomierzu.
     Po śmierci Kazimierza sprawiedliwego w 1195 r. Przebywał w opactwie książę Mieczysław Stary wraz ze swym wojskiem. W tym czasie wpływy cysterskie sięgały daleko poza mury klasztorne. Od XII do XIV wieku odgrywali w Polsce znaczącą rolę publiczno-kościelną.
     Kolejny kościół ukończono w 1210 r., dzięki oszczędnym i surowym rządom opata Wiadrusa. Konsekracji w 1210 r. Dokonał biskup krakowski Wincenty Kadłubek. Papież Innocenty III zwolnił opactwo od dziesięciny papieskiej. Kolejny opat, Francuz Teodoryk (1213-47) był mediatorem sporu między Henrykiem Brodatym a Władysławem Odonicem. Przyjął on także do konwentu cysterskiego w 1218 r. Pierwszego Polaka - Wincentego Kadłubka.
     Lata 1222-24 to okres głodu, podczas którego wymarło wielu mieszkańców okolicznych wsi. Pomocny okazał się więc nadany w 1228 r. przez Grzymisławę, wdowę po Leszku Białym, pełny immunitet ekonomiczny i sądowy dla Jędrzejowa. W czasie wojen Konrada Mazowieckiego o tron krakowski klasztor ufortyfikowano. W wyniku walk poniósł on duże szkody. Jako rekompensatę Bolesław Wstydliwy odstąpił zakonnikom trzy wsie i nadał szerokie uprawnienia łowieckie.
     W roku 1235 klasztor musiał liczyć ok. 60 zakonników, aby w myśl uchwał Kapituły Generalnej, móc założyć filię. Zlokalizowana ona była w Ludźmierzu na Podhalu (przeniesione następnie do Szcyrzyca). W czasie najazdu Mongołów zginęły dokumenty dotacyjne, zatwierdził je ponownie papież Innocenty IV bullą w 1245 r.
     W XIII wieku bardzo aktywne było skryptorium zakonne wraz ze szkołą. Czynne były także warsztaty tkackie. W 1256 roku książe Bolesław Wstydliwy zwalnia imiennie 28 wsi klasztornych od powinności "stanu". Sześć lat później drogą zamiany dóbr przekazuje klasztorowi wieś Sudoł oraz Rudniki.
     Dzięki staraniom opata Jana II, Jędrzejów staje się miastem (przywilej lokacyjny na prawie średzkim z 1271 r.). Na prośbę cystersów Bolesław Wstydliwy wciela do miasta wsie Lasków, Sudoł, Baczyn i Chołoszyn.
     Kościół klasztorny jest najstarszym kościołem cystersów w Polsce. Jego nieliczne fragmenty sięgają jeszcze 1110 r. W 1140 r. cystersi rozpoczęli budowę trójnawowej bazyliki na planie krzyża łacińskiego. Za wzór służył kościół opactwa cystersów w Fontenay. W pierwszym etapie (do 1166 r.) zbudowano nawę główną oraz nawy boczne, pozostawiając ze starego kościółka zachodnią absydę. Do budowy używano kamienia z kamieniołomów klasztornych w Skowronnie. W 1210 r. Zakończono pracę związane z budową transeptu, prezbiterium i czterech kaplic bliźnich.
     Kościół w całości był zbudowany ciosowo, z zachowaniem liniowości. Pozbawiony był wież i był orientowany. Pierwotnie było stosowane sklepienie krzyżowe bez żeber. W XIII wieku kamienną posadzkę wyłożono glazurowanymi płytkami. Do II połowy XIII w. zgodnie z cysterskimi założeniami nie stosowano wystroju rzeźbiarskiego. Kościół posiadał tylko jedno wejście (w fasadzie zachodniej).
     Klasztor usytuowany na południe od kościoła zbudowany jest z cegieł i ciosów kamiennych ze Skowronna. Zakończenie jego budowy datuje się na 1210 r. Zachowała się część murów dawnej zakrystii z ościeżami nieistniejącego okna.
     Wąchock
     Dopiero niecałe 40 lat po osiedleniu cystersów w Polsce, dociera ten zakon do Wąchocka. Osadza się nad rzeką Kamienną, a obok założona zostaje osada, która dopiero w 1454 r. uzyskała prawa miejskie z nadania Kazimierza IV Jagiellończyka. W najstarszych dokumentach opactwo tutejsze występuję pod dwoma nazwami: "Abbatia de Camina" lub "Coella Sanctae Mariae". Ufundował je w 1179 r. Biskup krakowski Gedeon. W "Historii Polski" Długosza możemy pod rokiem 1179 znaleźć następującą wzmiankę: "Gedeon Cracoviensis episcopus fundat, construit et dotat monasterium in Wanchoczsko ordinis Cisterciensis supra fluvium Kamyona(…)".
     Opactwo wąchockie powstało w okresie gdy zakon cysterski był w swym najlepszym stadium rozwojowym. Tutejszy konwent zakonników przybył z klasztoru w Marimond - jednego z pięciu klasztorów tworzących trzon cystersów. Jedynie Długosz - w opozycji do innych źródeł i dokumentów, wychodzi z hipotezą włoskiego pochodzenia zakonników. Uchwały Kapituły Generalnej cystersów nakazują osiedlanie się zakonnikom w miejscu przeznaczenia, dlatego też od momentu fundacji, do przybycia zakonników na dany teren nieraz upływało nawet kilka lat. Pierwsze zabudowania klasztorne były więc zazwyczaj tymczasowymi budowlami drewnianymi, jedynie kaplice pełniące funkcje kościoła murowano z kamienia. Tak też było w Wąchocku.
     Egzystencję tutejszym zakonnikom zapewniały liczne nadania i przywileje. Początkowo posiadłości opactwa wąchockiego obejmowały obszar ofiarowany przez biskupa Gedkę, by szczególnie w okresie XIII wieku znacznie się powiększyć. Przyczynili się do tego liczni książęta, z Bolesławem Wstydliwym na czele, który nadał opactwu wiele przywilejów. Największa pomyślność gospodarcza dosięga klasztor w XIII wieku. Następuje ożywiona akcja nabywania nowych terenów i komasacji starych (gł. na terenie małopolski i ziemi łęczyckiej). Podstawą istnienia zakonu było przede wszystkim rolnictwo. Zakonnicy zajmowali się karczowaniem lasów, osuszaniem doliny rzeki Kamiennej, zakładali system folwarków na podległych sobie terenach, budowali młyny i stawy. Cystersi wąchoccy stali się także pionierami w dziedzinie przemysłu górniczo-hutniczego w dolinie Kamiennej. Dokument wystawiony przez Bolesława Wstydliwego w 1270 r. mówi także o włączeniu się w produkcję soli w Bochni.
     Dobra organizacja gospodarcza przyczyniła się do szybkiego osiągnięcia przez opactwo dobrobytu. Podjęto wielkie prace przy budowie kościoła i gmachów klasztornych. Wzrosła liczebność mnichów, o czym świadczy dwukrotne wysłanie w ciągu XIII w. mnichów na zewnątrz, w celu założenia nowej filii (Szepes) i wzmocnienia istniejących obiektów (Sulejeów). Jednak w końcu XIII w. następuje regres.
     Typ założenia opactwa cysterskiego w Wąchocku odpowiada cysterskiemu modelowi. Usytuowane na prawym brzegu Kamiennej, posiada złożony układ budynków. Najstarsza część, budowana w początku XIII w. to kościół, skrzydło wschodnie i część skrzydła południowego. Według Z. Świechowskiego, kościół i wschodnie skrzydło klasztoru wybudowano około 1215-25 r., a południową część - około 1250 r. Pierwsze roboty budowlane związane z zespołem klasztornym, już wybudowanym, przypadają na rok 1260. Był to okres po najeździe mongolskim, gdy Wąchock jak i wiele innych miejscowości uległ zniszczeniom. Najprawdopodobniej naprawa obiektu ograniczała się do spalonego dachu i usunięciu innych drobnych szkód. Przynajmniej takie dane można znaleźć w źródłach.
     Najstarszym elementem klasztoru jest kapitularz z czterema kolumnami zdobionymi płaskorzeźbami z motywami roślinnymi. Wśród dawnego wyposażenia zachowały się jeszcze m.in. romańskie płyty nagrobne i XIII-wieczny portal główny, kamienny.
     Busko
     Sprowadzony do Buska w latach 1180-86 kontemplacyjny Zakon Sióstr Norbertanek został założony, w oparciu o regułę św. Augustyna, przez św. Norberta w 1121 r. Do Polski zakon ten przybył jako pierwszy zakon żeński już w 1130 r.. Osobą, która sprowadziła norbertanki na Ziemię Kielecką był rycerz Dersław herbu Janina. Nadał klasztorowi miejscowe dobra. Odtąd Busko rozwijało się jako osada klasztorna. W 1252 r. zakonnice otrzymały od Bolesława Wstydliwego immunitet skarbowy, w którym znajduje się pierwsza wzmianka o buskiej wodzie mineralnej. Osada otrzymuje w 1287 r. Od Leszka Czarnego prawa miejskie. Pierwotne zabudowania kościoła i klasztoru były drewniane i pochodziły z XII w.
     Królowa Jadwiga odwiedziła Busko razem ze swym mężem królem Władysławem czterokrotnie w latach 1389-1394 (znajduje to potwierdzenie w zapisach historycznych). Rachunki dworu królewskiego z przełomu XIV i XV stulecia świadczą, że król i królowa zaopatrywali się w Busku w bydło rzeźne, drób, wędliny, jarzyny, zboże, piwo i garnki. W kronice klasztoru buskich norbertanek, pod datą 6 grudnia 1393 roku jest wzmianka o kąpieli leczniczej jaką siostry norbertanki przygotowały królowej Jadwidze.

     Ruch monastyczny na terenie Ziemi Kieleckiej ciągle się rozwijał. Świadczy o tym chociażby wzmianka Długosza, w której wymienia 62 klasztory na terenie diecezji krakowskiej. Wiele z nich leży na terenie Ziemie Kieleckiej lub w jej bliskim sąsiedztwie. Niewątpliwie osadzanie tu zakonników, miało wiele dobrych cech - szczególnie że konwenty zasiedlające budynki klasztorne przybywały zza granicy. Niosły tym samym ze sobą coś nowego. Największą rolę odegrał na tych ziemiach zakon cystersów, wraz ze swymi metodami rolniczymi i gospodarczymi.

Bibliografia:
1. "Encyklopedia chrześcijaństwa", praca zbiorowa, Kielce, 1997.
2. "Kronika Bogusława i Godysława Paska", wyd. bielewskiego, Lwów, 1872.
3. Bar J. "Poradnik kanonicznego prawa zakonnego". Warszawa, 1986.
4. Bartosiewicz J. 'Kościół i klasztor świętokrzyzki na Łysej Górze", [w:] "Tygodnik Ilustrowany", 1860, nr 22.
5. Białoskórska K., Wąchock - opactwo cystersów, Warszawa, 1960.
6. Długosz J. "Liber Beneficiorum", wyd. Przeździeckiego, 1983.
7. Dudek Alojzy A. "Jędrzejów - archiopactwo cystersów". Warszawa, 1991.
8. Gacki J. "Bemedyktyński klasztor Świętego Krzyża na Łysej Górze". Warszawa, 1873.
9. Gloger Z. "Geografia historyczna ziem dawnej Polski". Kraków, 1903.
10. Jastrzębski J., "Klasztor Świętego Krzyża na Łyścu". Kielce, 1983.
11. "Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III województwo kieleckie, z. 2 powiat iłżecki", pod red. Łozińskiego J. i Wolff B., Warszawa, 1971.
12. Pawlik J., "Zakony w Polsce". Łódź, 1988.
13. Reguła św. Benedykta.
14. Rembalski A. "Architektura romańska na Kielecczyźnie". Kielce, 1970.
15. Rufin W. "Historia o Drzewie Krzyża Świętego na Górę Łysą przeniesionym". Kraków, 1611.
16. Samsonowicz H., "Polska Jana Długosza". Warszawa, 1984.
17. Zientara B. "Historia powszechna średniowiecza", Warszawa, 1968.
18. Zwolski Cz. T. "Ponidzie". Warszawa, 1971.

do góry