Początki Oddziału
W dniu 23 marca 1908 r. Zarząd PTK w Warszawie zalegalizował
powstanie oddziału w Radomiu przez założycieli: Prospera Jarzyńskiego, Sczęsnego Jastrzębowskiego
i Kazimierza Grabińskiego. Pierwsze zebranie organizacyjne odbyło się w Resursie
Miejskiej w dniu 23 października 1908 r., na którym wybrano Tymczasowy Zarząd Oddziału:
prezes - Szczęsny Jastrzębowski, wiceprezes - Prosper Jarzyński, skarbnik i sekretarz -
Kazimierz Grabiński. Od 1907 roku członkiem korespondentem Zarządu PTK w Warszawie był
Szczęsny Jastrzębowski.
W pierwszym okresie działalności radomski Oddział PTK
borykał się z wieloma trudnościami, a zwłaszcza brakiem środków finansowych i własnego
lokalu (w latach 1910-1913 biuro mieściło się w mieszkaniu ks. J. Wiśniewskiego, w roku
1913 w mieszkaniu pana Henryka Świderskiego - sekretarza, w 1914 r przy ul. Sienkiewicza
1). W tym czasie organizowano wycieczki do: Szydłowca, Puszczy Kozienickiej (m.in.
Babiej Góry k. Kozienic), brzegów rzeki Wisły, Lublina, Iłży, Kielc, Chęcin i na Św.
Krzyż. Były prowadzone prelekcje: o człowieku przedhistorycznym w Polsce, o
bogactwach mineralnych w górach Karpatach, z biegiem Wisły od Włocławka do Gdańska,
o Japonii i Japończykach, o Chinach i Chińczykach, Alpy i wchodzenie na szczyty,
o określaniu roślin i ich budowie, o owadach i wycieczkach po kraju wygłoszone przez
Aleksandra Janowskiego. Dzięki przekazaniu około 1 000 eksponatów przez księdza Jana
Wiśniewskiego w jego mieszkaniu przy ul. Lubelskiej 13 m 5 (obecnie Żeromskiego) w 1910
r. urządzono muzeum, którego zbiory były systematycznie powiększane przez darowizny
m.in. ks. Jana Wiśniewskiego. Po przeniesieniu ks. J. Wiśniewskiego do Borkowic w 1913
r. zbiory spakowano i złożono na strychu.
Zarząd Oddziału w swej pracy opierał się na powołanych sekcjach: odczytowej,
muzealnej, wycieczkowej, popularyzacji wiedzy o kraju.
Wybuch I wojny światowej przyczynił się do zaniku
działalności Oddziału - jedni wyjechali, inni wymarli, reszta bezradna - tak pisał ks.
Józef ROKOSZNY o latach 1914-1918, choć w roku 1916 do Radomia przyjeżdża z Suchedniowa
inż. Stanisław Magnus (członek pierwszej Głównej Komisji Rewizyjnej PTK), który próbuje
ożywić działalność PTK w Radomiu.
W okresie międzywojennym najważniejszą sprawa stało się
uruchomienie muzeum, które kilkakrotnie zmieniało swą siedzibę: budynek Starostwa przy
ul. Żeromskiego 53 (18.03.1923 - 09.1915), poddasze biblioteki Hempla przy ul.
Żeromskiego 46 (1.05.1926-1929) i w pomieszczeniach Wytwórni Broni przy ul.
Poniatowskiego 6.
Nadal organizowano wycieczki m.in. do Krakowa i Wieliczki,
Kielc, Starachowic, Wysokiego Koła, Puław, Sandomierza i prelekcje, jedna z nich o
Tatrach wygłosił dr Mieczysław Orłowicz. W kinie "Corso" odbyła się prelekcja
krajoznawcza, a w salach hotelu "Europejskiego" wystawa malarzy krakowskich i kieleckich i
wystawa dawnej grafiki. W celu zdobycia środków finansowych wystawiono sztukę
"Lekkomyślna Siostra".
Członkowie Oddziału opracowali przebieg i wytyczyli w terenie 3 szlaki turystyczne: Garbatka - Czarnolas - Sycyna - 23,0 km, Radom - Czarnolas - Sycyna - 55,0 km i Bąkowiec - Sieciechów - Wysokie Koło - 20,0 km. Powołano sekcję samochodową, organizowano szkolne koła PTK, przyczyniono się do przeniesienia zwłok płk Dionizego Czachowskiego z Bukówna do Mauzoleum przed kościołem i klasztorem oo. Bernardynów.
W 1939 roku ks. Jan Wiśniewski otrzymuje godność - honorowego prezesa Zarządu Oddziału PTK w Radomiu.
Po wkroczenie Niemców do Radomia w dniu 8 września 1939 r., działalność Oddziału PTK podobnie jak innych organizacji i stowarzyszeń została zawieszona. Następuje grabież dóbr kultury, zniszczono 98% zbiorów z działu etnograficznego, wywieziono eksponaty ornitologiczne. Rozproszono zbiory biblioteczne. Pracownicy muzeum zdołali zabezpieczyć jedynie część dokumentów historycznych i numizmatów. Poza stratami materialnymi Radomski Oddział PTK poniósł duże straty w wyniku śmierci wielu działaczy: Kazimierz Ołdakowski - długoletni prezes, Stanisław Trzebiński - członek Zarządu, Józef Gumiński - członek rady muzeum, Kazimiera Marx - członek Zarządu i bibliotekarka, ks. Jan Wiśniewski i Stanisław Neuman - członek Zarządu i kierownik działu numizmatycznego muzeum.
Po zakończeniu II wojny światowej radomski Oddział PTK reaktywowano z inicjatywy inż. Wiktora Paszkowskiego w dniu 28.09.1947 r. Działalność Oddziału sprowadzała się do organizowania odczytów, wycieczek po Radomiu i organizowania kół szkolnych. Zorganizowano kurs przewodników. Rozgrabione przez okupanta zbiory zostały przejęte przez utworzone Muzeum Miejskie w Radomiu. Oddział działał do końca 1950 roku, kiedy to połączyły się Polskie Towarzystwo Tatrzańskie z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym w Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze.
W roku 1950 istniały Krajoznawcze Koła Młodzieży Szkolnej w następujących szkołach:
- Państwowe Szkoły Przemysłowe,
- Liceum Pedagogiczne,
- Liceum Handlowe,
- Publiczna Średnia Szkoła Zawodowa,
- Liceum Krawieckie,
- Szkoły Bieliźniarstwa Sióstr Szarytek,
- III Państwowe Liceum Żeńskie,
- IV Państwowe Liceum Żeńskie,
- Liceum im. Jana Kochanowskiego,
- Liceum im. Tytusa Chałubińskiego,
- Liceum im. Marii Konopnickiej.
Składy osobowe Zarządu Oddziału:
| 1908 | prezes - Szczęsny Jastrzębowski, wiceprezes - Prosper Jarzyński, sekretarz i skarbnik - Kazimierz Grabiński. |
| 1909 | prezes - Kazimierz Grabiński, wiceprezes - Szczęsny Jastrzębowski i Stanisław Dzikowski, sekretarz - Marian Cynarski, skarbnik - Gustaw Mierzanowski. |
| 1910 | prezes - Tadeusz Rakowski, wiceprezes - Kazimierz Gabiński, sekretarz - Zygmunt Hübner, skarbnik - Gustaw Mierzanowski, członkowie - Maria Krąkowska i Marceli Szafrański. |
| 1911 | prezes - Tadeusz Rakowski, wiceprezes - Maria Krąkowska, zastąpił ją Kazimierz Grabiński, sekretarz - Jan Wiśniewski, skarbnik - Leon Sobierajski. |
| 1912 | prezes - Tadeusz Rakowski, wiceprezes - Kazimierz Grabiński, sekretarz - Jan Wiśniewski, skarbnik - Leon Sobierajski. |
| 1913 | Prezes - Zygmunt Słowiński (do 09.1913), później Stefan Sołtyk, wiceprezes - Prosper Jastrzębski i Stefan Sołtyk (do 09.1913), sekretarz Henryk Świderski, skarbnik - Leon Sobierajski, kustosz - Jan Wiśniewski. |
| 1914-15 | działalność zawieszona |
| 1916 | działalność zawieszona - próbę reaktywowania Oddziału podjął Stanisław Magnus. |
| 1917 | prezes - Stanisław Magnus, sekretarz - J. Bielejko, kustosz - Józef Rokoszny. |
| brak danych | |
| 1920-21 | Prezes - Guzek |
| 1921 | prezes - Alfons Pino, wiceprezes - Janina Jarzyńska i Białek, sekretarz - Stojakówna, skarbnik - Bucki, kustosz - Guzek. |
| 1922 | Prezes - Alfons Pino, wiceprezes - Prosper Jarzyński i Drawski, sekretarz - Suchański, skarbnik i bibliotekarka - Kazimiera Marx, kustosz - Bagiński, gospodarz - Alfons Pino. |
| 1923 | prezes - Zygmunt Staszewski, wiceprezes - Alfons Pino i Janina Jarzyńska, sekretarz - Suchański, skarbnik - Maria Wencel. |
| 1924 | prezes - Zygmunt Staszewski, Cyrańska, Janina Jarzyńska, Kazimiera Marx, Niwińska, Wiktor Paszkowski, Alfons Pino - brak danych do ustalenia pełnionych funkcji. |
| 1925 | Cyrańska, Janina Jarzyńska, Kazimiera Marx, Niwińska, Wiktor Paszkowski, Alfons Pino - brak danych do ustalenia pełnionych funkcji. |
| 1926 | Cyrańska, Janina Jarzyńska, Kazimiera Marx, Niwińska, Wiktor Paszkowski, Alfons Pino - brak danych do ustalenia pełnionych funkcji. |
| 1927 | prezes - Kazimierz Ołdakowski, wiceprezes - Michał Olewiński i Alfons Pino, sekretarz - Czesław Paschalski, skarbnik - Wiktor Paszkowski, kustosz - Józef Rakoczy, członkowie - Stanisław Bełżecki, Janina Jarzyńska i Tadeusz Chlewski. |
| 1928 | Prezes - Kazimierz Ołdakowski, Janina Jarzyńska, Kazimiera Marx, Michał Olewiński, Wiktor Paszkowski, Alfons Pino i Suchański - brak danych do ustalenia pełnionych funkcji. |
| 1929 | prezes - Kazimierz Ołdakowski, wiceprezes - Michał Olewiński, sekretarz - Czesław Paschalski, skarbnik - Wiktor Paszkowski. |
| 1930 | prezes - Kazimierz Ołdakowski, Bełżecki, Gumiński, Janina Jarzyńska, Stanisław Neumann, Michał Olewiński, Wiktor Paszkowski, Alfons Pino i Ruszkowski - brak danych do ustalenia pełnionych funkcji. |
| 1931 | brak danych |
| 1932 | prezes - Kazimierz Ołdakowski, wiceprezes - Alfons Pino, sekretarz - Janina Sosnowska, członkowie - Arway, Basiak, Gumiński, Janina Jarzyńska, Stanisław Neumann, Wiktor Paszkowski, Smrokowski i Henryk Sznuro. |
| 1933 | prezes - Kazimierz Ołdakowski, Gumiński i Wiktor Paszkowski - brak danych do ustalenia pełnionych funkcji. |
| 1934 | prezes - Kazimierz Ołdakowski, wiceprezes - Alfons Pino, sekretarz - Janina Sosnowska, zastępca sekretarza - Stanisław Neumann, skarbnik - Henryk Sznuro. |
| 1935 | prezes - Kazimierz Ołdakowski, wiceprezes - Alfons Pino i Zawadzki, sekretarz - Tyll, skarbnik - A. Barszczewski, kustosz - Wiktor Paszkowski. |
| 1936 | prezes - Kazimierz Ołdakowski, wiceprezes - Alfons Pino i Zawadzki, sekretarz - Wincenty Gruszczyński, skarbnik - A. Barszczewski, kustosz - Wiktor Paszkowski, członkowie - Henryk Sznuro i Stanisław Trzebiński. |
| 1937 | prezes - Kazimierz Ołdakowski, wiceprezes - Alfons Pino i Zawadzki, sekretarz - Wincenty Gruszczyński, skarbnik - A. Barszczewski. |
| 1938 | prezes - Kazimierz Ołdakowski, wiceprezes - Alfons Pino i Zawadzki, sekretarz - Wincenty Gruszczyński, skarbnik - A. Barszczewski, kustosz - Wiktor Paszkowski, członek - Jerzy Paszkowski. |
| 1939 | Honorowy prezes - Jan Wiśniewski, prezes - Kazimierz Ołdakowski, członkowie - A. Barszczewski, J. Gajzler, Wincenty Gruszczyński, J. Kranz, J. Krzesiński, W. Lis-Olszewski, Tadeusz Majewski, Kazimiera Marx, Jerzy Paszkowski, Wiktor Paszkowski, Alfons Pino, Kazimierz Prokulski, Z. Sędzikowska, Feliks Sędzikowski, W. Strzębalski, Henryk Sznuro, Stanisław Trzebiński, Zawadzki, |
| 1947 | prezes - Wincenty Gruszczyński, wiceprezes - Leon Spodenkiewicz, sekretarz - Zofia Wojciechowska, skarbnik - Genowefa Tochtermanowa, członkowie - Jan Kwieciński, Alfons Pino, Henryk Sznuro i Stanisław Schünthaler. |
| 1948 | prezes - Franciszek Kozłowski, wiceprezes - Alfons Pino i Henryk Sznuro, sekretarz - Janina Sosnowska, skarbnik - Wincenty Gruszczyński, członkowie - A. Barszczyński, Tadeusz Błachuciak, Genowefa Tochterman i Zofia Wojciechowska. |
| 1949 | prezes - Alfons Pino, wiceprezes - Wincenty Gruszczyński, sekretarz - Janina Sosnowska, członkowie - Franciszek Kozłowski, Wiktor Paszkowski i Henryk Sznuro, opiekunowie kół - Jan Gruszka i T. Żelnio |
| 1950 | prezes - Alfons Pino, wiceprezes - Szpakowski, sekretarz - Janina Sosnowska, skarbnik - Henryk Sznuro, członkowie - Zygmunt Gajwski, Wicenty Gruszczyński, A. Mikulska, Wiktor Paszkowski i Jan Trzebiński. |
Warto przypomnieć sylwetki członków założycieli i prezesów Zarządu Oddziału PTK w Radomiu. Niestety nie udało się ustalić biogramu Szczęsnego JASTRZĘBOWSKIEGO - publicysty i wydawcy, pierwszego prezesa, członka Korespondenta ZG PTK oraz Kazimierza Grabińskiego, o którym w zasadzie nic nie wiem, podobnie jak o kolejnych prezesach: Tadeuszu Rakowskim, Zygmuncie Słowińskim, Stanisławie Magnusie, Alfonsie Pino, Zygmuncie Staszewskim, Kazimierzu Ołdakowskiem, Wincentym Gruszczyńskim i Franciszku Kozłowskim.
PROSPER PAWEŁ JARZYŃSKI (1859-1925)
Zasłużony działacz pedagog - wychowawca, wybitny organizator szkolnictwa radomskiego i pierwszy dyrektor polskiej szkoły średniej w Radomiu, urodził się 25 czerwca 1859 r. w Siedlcach w rodzinie urzędniczej. Po ukończeniu z wyróżnieniem rosyjskiego progimnazjum w Chełmie, rozpoczął studia na Wydziale Fizyczno-Matematycznym Uniwersytetu w Petersburgu, dając się poznać jako student uzdolniony, ambitny i wyjątkowo pracowity, związany z działającymi tam patriotycznymi kręgami młodzieży polskiej.
Po zakończeniu studiów w 1881 r. i uzyskaniu stopnia kandydata nauk wrócił do Siedlec, aby w następnym roku rozpocząć pracę w gimnazjum filologicznym w Radomiu, stanowiącym od 1875 r. rosyjską szkołę rządową z rosyjskim językiem nauczania, które mieściło się w budynku popijarskim w Rynku. Jako wykładowca matematyki i fizyki dał się poznać jako znakomity nauczyciel i wychowawca młodzieży, zyskując znaczny autorytet w miejscowym społeczeństwie. Prosper Jarzyński przyczynił się do wydania nowej "ustawy szkolnej" i przemianowania rosyjskiej szkoły handlowej na prywatna szkołę handlową z polskim językiem nauczania. Został on pierwszym dyrektorem tej szkoły, doprowadzając do jej rozkwitu oraz kultywowania w jej murach polskiej tradycji narodowej - kultury i języka. Po wybuchu I wojny światowej w 1914 r. objął stanowisko prezesa Wydziału Szkół Średnich Komisji Szkolnej Ziemi Radomskiej.
Był założycielem PTK w Radomiu, pełnił trzykrotnie funkcje wiceprezesa (1908-9, 1913-14 i 1922-23).
Zmarł 27 marca 1925 r. i został pochowany na radomskim cmentarzu.
STEFAN SOŁTYK (1880-1945)
Nauczyciel, żołnierz, działacz społeczny i publicysta, urodził się w 1880 roku w Zwoleniu w rodzinie drobnomieszczańskiej, która przeniosła się do Radomia, gdzie ukończył szkołę elementarna Biernackiego a w 1901 roku rządowe progimnazjum radomskie. W szkole średniej należał do tajnego kółka samokształceniowego o charakterze socjalistyczno-niepodległościowym. Podjął studia na wydziale matematyczno-fizycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Brał czynny udział w rewolucji 1905 roku na uczelni. Za tę działalność został relegowany z uczelni i wcielony do armii rosyjskiej - 25 pułku piechoty w Kozienicach. W 1908 r. złożył egzamin państwowy z matematyki na Uniwersytecie w Odesie i jako nauczyciel o pełnych kwalifikacjach objął w 1911 r. stanowisko dyrektora Siedmioklasowej Szkoły Żeńskiej w Radomiu. W czasie I wojny światowej jako działacz Narodowej Demokracji był więziony przez wojska niemieckie, a następnie ewakuowany w głąb Rosji, wcielony do służby w wojsku rosyjskim, w którym ukończył oficerską szkołę radiotelegraficzną. Walczył na froncie wschodnim z Niemcami. W 1918 roku wraca do Radomia i nadal kieruje tą samą szkołą, która z czasem przyjmuje imię Marii Konopnickiej. W latach 1934-39 zarządza majątkiem ziemskim Brzeście k. Białobrzegów, należącym do Towarzystwa utrzymania szkoły.
W latach 1919-27 był posłem na Sejm RP z ramienia obozu Narodowej Demokracji. W polskim parlamencie pełnił funkcje sekretarza Sejmu i przewodniczącego sejmowej komisji oświaty. Podczas II wojny światowej był więziony w kilku obozach koncentracyjnych.
Członek założyciel, wiceprezes i prezes Zarządu Oddziału PTK (1913).
Zmarł z wycieńczenia w Dachau w dniu 6 maja 1945 r, tuż po wyzwoleniu przez wojska amerykańskie.
JÓZEF ROKOSZNY (1870-1931)
Badacz regionu, archiwista, bibliofil i działacz społeczny, urodził się 18 października 1870 r. w Radomiu w rodzinie urzędniczej. Jako prymus ukończył seminarium w Sandomierzu i został wysłany na wyższe studia Akademii Duchownej w Petersburgu. Po skończeniu Akademii z odznaczeniem został mianowany profesorem teologii dogmatycznej i łaciny w Seminarium Duchownym w Sandomierzu, gdzie przepracował osiemnaście lat. Z czasem jego zainteresowania poszły w kierunku sztuk plastycznych, w związku z czym wyjechał do Krakowa, Rzymu i Rawenny, aby pogłębić swoja wiedzę w Rzymie, w Gregorianum słuchał wykładów z teologii, a w katakumbach wykładów z zakresu historii sztuki.
Przez osiem lat ks. Rokoszny kierował restauracją romańskiego kościoła św. Jakuba w Sandomierzu, a następnie został członkiem diecezjalnej komisji do badań nad historią sztuki. W 1901 r. założył muzeum diecezjalne i Towarzystwo Biblioteki Publicznej w Sandomierzu. Rozwijał również działalność społeczną, będąc prezesem Towarzystwa Dobroczynnego i Towarzystwa Macierzy Polskiej.
W 1914 r. ks. Rokoszny przenosi się do Radomia zostając rektorem kościoła pobernardyńskiego. Komitet Obywatelski powołał go do Komisji Szkolnej z ramienia której organizował Seminarium Nauczycielskie, zostając jego dyrektorem (1915). W 1919 r. Seminarium zostało upaństwowione, a ks. Rokoszny objął funkcję konserwatora zabytków na okręg radomski, a następnie członka Komisji Historii Sztuki przy Akademii Umiejętności w Krakowie.
Jako działacz społeczny piastował on funkcję prezesa i opiekuna Biblioteki im. Stefana Hempla w Radomiu przyczyniając się do rozwoju tej placówki kulturalno-oświatowej. Władał ośmioma językami i napisał wiele dzieł m.in. "Pamiętniki Sandomierza", "Przewodnik po Sandomierzu", "Freski średniowieczne w katedrze sandomierskiej", "Z przeszłości Radomia".
Ks. Rokoszty działał we władzach Oddziału PTK w Radomiu będąc m.in. kustoszem (1917 i 1927).
Za swą wybitną działalność został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu "Polonia Restituta". Zmarł 1 grudnia 1931 r. w Rzymie. Prochy sprowadzone zostały do Radomia 21 marca 1932 r. i pochowane na cmentarzu radomskim.